ΠΑΛΙΑ ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ (AI)

 Παλιὰ βιβλία: 

οἱ "στυμμένες λεμονόκουπες" τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης (ΤΝ)*

 

«[...] Τ’ ἀγαπᾶς ἰδιαίτερα αὐτὰ τὰ παλιὰ βιβλία, γιατὶ ξέρεις ὅτι λίγοι θὰ τὰ ἀναζητοῦν καὶ λιγότεροι θὰ τὰ διαβάζουν, ἀφοῦ οἱ συγγραφεῖς τους ὅλο καὶ ἀστοχοῦνται [...]. Ἔτσι, σιωπᾶς καὶ προσεύχεσαι γιὰ τὶς ψυχὲς ὅλων αὐτῶν, ποὺ τὰ γραπτά τους, ὡς ἄλλα λείψανα, χρόνο μὲ τὸ χρόνο, ὅλο καὶ χλωμιάζουν καὶ περιμένουν μιὰν ἄλλη Ἀνάσταση. [...] Ἕνα ἄγγιγμα, ἕνα φυλλομέτρημα, μιὰ ἀνάγνωση. Γιατί, ὅπως ὅλοι οἱ θνητοί, τὸ ἀξίζουν [...]». (†) π. Κωνσταντῖνος Ν. Καλλιανός, «Περὶ βιβλίων καὶ ἀναγνώσεως ὁ λόγος» (9. 1. 2012).

 

«᾽Εγώ, ἕως ὁπoῦ ἀναπνέω, βιβλίοις προσκεῖσθαι βούλομαι. Καὶ ἂν εἶχα θησαυρὸν χρημάτων, ἤθελα τὸν ἐξοδιάσει εἰς θησαυρὸν βιβλίων», γράφει ὁ Ἀναστάσιος ὁ Γόρδιος (1654-1729), ὁ λόγιος ἱερομόναχος τῶν Ἀγράφων, σὲ ἐπιστολή του, ἀπὸ τὰ Ἄγραφα, πρὸς τὸν παλαιὸ συμμαθητή του, τὸν ἱερομόναχο Χριστoφόρο, στὰ 1717. Ἦταν ὄντως ὁ Γόρδιος ἕνας ἀπὸ τοὺς μεγαλύτερους βιβλιόφιλους τῶν χρόνων τῆς Τουρκοκρατίας. ῎Ερευνες γιὰ βιβλία, δανεισμός, ἀγορά, κρίση, ἀντιγραφὴ καὶ συγγραφὴ βιβλίων εἶναι θέματα ποὺ ἀπαντοῦν στὶς ἐπιστολές του. ῾Η φροντίδα γιὰ τὸ βιβλίο τὸν ἀκολουθεῖ σ᾽ ὅλη τὴν πορεία τῆς ζωῆς του.

Ὅμως, στὶς μέρες μας, ἂν ζοῦσε ὁ Γόρδιος, δὲν εἶναι βέβαιο ὅτι θὰ ἐπαναλάμβανε αὐτὴν τὴ στάση καὶ τὴ λαχτάρα του γιὰ τὰ βιβλία. Πλέον, τὰ ἀδηφάγα μοντέλα ΤΝ καταβροχθίζουν, διὰ τῆς σαρώσεως (scanning), ἑκατομμύρια βιβλία κα;i, στὴ συνέχεια, τὰ καταστρέφουν· τὰ ἀποβάλλουν ἐν εἴδει ἀπορριμάτων, ὡς χαρτοπολτό· ἀπομένουν δὲ ὡς ράκη, ριγμένα σὲ μιὰ γωνιά, μέχρι νὰ ἔλθει ὁ καιρός τους νὰ καταστραφοῦν σὲ κάποια ὑψικάμινο ἤ, στὴν καλλίτερη περίπτωση, νὰ γίνουν ὑλικὸ γιὰ προϊόντα ἀνακύκλωσης.

 Ὁ Ὀδυσσέας Γραμματικάκης σὲ ἄρθρο του στὴν Ἐφημερίδα τῶν Συντακτῶν τῆς 26^ης Αὐγούστου 2026, μὲ τίτλο «Τὰ παλιὰ βιβλία ὄμοφα καταστρέφονται», σημειώνει (σ.24) μεταξὺ ἄλλων ὅτι:

« [...] Ἀπὸ τὸ 2024, ἑταιρεῖες τεχνητῆς νοημοσύνης ἀγοράζουν μαζικὰ παλιὰ βιβλία τὰ σκανάρουν καὶ τὰ καταστρέφουν. Μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο ἐκπαιδεύουν τὰ Μεγάλα Γλωσσικὰ Μοντέλα τῶν ἐφαρμογῶν τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης μὲ λεξιλόγιο ποὺ σπανίζει στὴ σύγχρονη ἐποχή».

Οὔτε ὁ π. Κωνσταντῖνος Καλλιανός, ὁ ἀείμνηστος († 27.4.2024) λόγιος κληρικὸς τῆς Σκοπέλου τῶν Β. Σποράδων, θὰ μποροῦσε νὰ φανταστεῖ τὴν τύχη ποὺ θὰ εἶχαν στὶς μέρες τῆς ΤΝ τὰ παλιὰ βιβλία, τὰ ὁποῖα τὸν γοήτευαν, τὸν ἔθελγαν, τὸν συγκινοῦσαν. Ὅτι οἱ σκέψεις ποὺ ἔκανε γιὰ τὰ παλιὰ βιβλία ‒ἐνθυμούμενος τὸν καιρὸ ποὺ ἦταν μαθητής, ἢ τὴν ἐποχὴ ποὺ περιδιαβαίνοντας στὰ βιβλιοπωλεῖα, στοὺς δρόμους τῆς ὁδοῦ Σόλωνος καὶ τῆς ὁδοῦ Ἀκαδημίας τῶν Ἀθηνῶν, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ τὶς ἐπισκέψεις του στὶς βιβλιοθῆκες τῆς Πρωτευούσης, ὅταν φοιτοῦσε στὴν Ριζάρειο Ἐκκλησιαστικὴ Σχολή‒ θὰ εἶχαν τέτοια "ἀντιμετώπιση" ἀπὸ τοὺς χειριστὲς τῶν μοντέλων τῆς ΤΝ:

«Γιατὶ δὲν ὑπῆρχε λόγος νὰ πεῖς στὸν κόσμο αὐτὰ ποὺ ἔνοιωθες τότε, ὅταν ζοῦσες, δηλαδή, στὴ Μεγάλη τὴν Πολιτεία, καὶ μονάχα μέσα στὶς βιβλιοθῆκες καὶ στὶς ἀφτιασίδωτες τὶς ἐκκλησιὲς ἀνάσαινες ἐλεύθερα. Στὶς βιβλιοθῆκες, αὐτὲς τὶς Τράπεζες τοῦ Πνεύματος ποὺ δανείζουν, προσφέρουν, χαρίζουν, δίχως νὰ περιμένουν τόκους καὶ χρεωλύσια, ἱκανὰ ποσὰ γνώσεων καὶ Γνώσης [...] .

 Μὲ τὸ χρόνο, λοιπόν, τὶς βρῆκες τὶς βιβλιοθῆκες ποὺ σὲ ἀνάπαυαν καὶ τὶς ἐπισκεπτό­σουν, γιὰ νὰ ἡσυχάσει τὸ πνεῦμα σου, νὰ ταξιδἐψει ἡ ψυχή σου, νὰ πάρει νέο κουράγιο τὸ εἶναι σου, ὥστε νὰ περπατήσει, δίχως παραπατήματα καὶ τὴν ἄλλη μέρα στοὺς πολύβουους καὶ ἄσπλαχνους δρόμους τῆς μεγάλης πολιτείας.

Ὅμως, αὐτὸ ποὺ σὲ πλήγωνε ἦταν οἱ ἀργίες, τ᾿ ἀπογέματα τοῦ Σαββάτου καὶ οἱ Κυ­ριακές, ὅταν οἱ βιβλιοθῆκες ἦταν κλειστὲς κι ἐσὺ ἔνοιωθες ὅπως οἱ ἄστεγοι, τριγυρνώντας τούτη τὴ φορὰ στοὺς σχεδὸν ἔρημους δρόμους τῆς Σόλωνος καὶ τῆς Ἀκαδημίας, κοιτώντας μὲ σιωπηλὴ οἰκειότητα στὶς φωτισμένες προθῆκες τῶν βιβλιοπωλείων τὰ νέα βιβλία ποὺ σὲ κοιτοῦσαν μέσ᾿ ἀπ᾿ τὸ σκονισμένο τὸ τζάμι μὲ φιλία καὶ κάτι πάσχιζαν νὰ σοῦ ποῦν γι᾿ αὐτὸ ποὺ κρατοῦσαν χωνεμένο στὰ κλειστά τους φύλλα, τὰ στολισμένα μὲ τυπογραφικὰ στοιχεῖα, εἰκόνες, σχέδια καὶ, κάποτε, θαυμάσια πρωτογράμματα. Τὰ κοιτοῦσες μὲ τὶς ὧρες καὶ πάσχιζες, πρὶν ἀναχωρήσεις γιὰ τὴ μοναξιά σου, ν᾿ ἀποκρυπτογραφήσεις κάποιο λόγο, μιὰ φράση ἔστω, ὡς τεκμήριο φιλίας καὶ στέρεης ἀνθρωπιᾶς. Καὶ γιὰ νὰ πεῖς ὅλη τὴν ἀλήθεια, θὰ πρέπει νὰ κατεβάσεις ἀρκετὰ σκαλοπάτια στὸν Χρόνο καὶ νὰ σιμώσεις τὴν παιδικὴ ἡλικία, ὅταν πάνω στὸ γαλαζοπράσινο ξύλινο θρανίο τοῦ ξεχασμένου σήμερα Δημοτικοῦ Σχολείου τοῦ χωριοῦ σου, ἄνοιγες γιὰ πρώτη φορὰ τὸ Ἀναγνωστικό, γιὰ νὰ συλλαβίσεις τὰ γράμματα ποὺ σοῦ χάριζαν οἱ ζωγραφισμένες σελίδες του, ἐνῶ παράλληλα ἔφθανε μέσα σου ἐκείνη ἡ μυ­ρωδιὰ ἀπό χαρτὶ τυπωμένο καὶ μελάνι… Ἀπὸ τότε αὐτή σου ἡ σχέση μὲ τὸ βιβλίο ἔγινε σχέση πάθους, ποὺ ξεκινοῦσε ἀπ᾿ τὴν πρώτη γνωριμία, μέσω ἐκείνης τῆς ἀνάσας ποὺ ἄφηνε μέσα σου τὸ τυπωμένο χαρτὶ τοῦ καλοστημένου Ἀναγνωστικοῦ τῆς πρώτης τοῦ Δημοτικοῦ [...]».

                                                              

Σήμερα, μετὰ ἀπὸ μαζικὴ ἀγορά, ἑκατομμύρια παλιὰ καὶ μεταχειρισμένα βιβλία, ταξιδεύουν σὲ κοῦτες κατὰ δεκάδες χιλιάδες γιὰ Νεβάδα, Κολοράντο, Καναδᾶ κ. ἀ. ὅπου σαρώνονται ἠλεκτρονικὰ καὶ καταστρέφονται βιβλία ἀπὸ τὶς νεοφυεῖς ἑταιρείες ΤΝ: μὲ σκοπὸ νὰ ἐκπαιδευτοῦν τὰ Μεγάλα Γλωσσικὰ Μοντέλα τῶν ἐφαρμογῶν ΤΝ μὲ σπάνιες γιὰ τὴν ἐποχή μας λέξεις. Καταλήγουν δέ, ὡς πεταμένα κουρελόχαρτα, ἀφημένα σὲ μιὰ γωνιά, μέχρι νὰ παρέλθει ὁ καιρός τους. Ὅπως δὲ σημειώνει ὁ κ. Γραμματικάκης οἱ ἑταιρεῖες αὐτές, διὰ τῶν ἐκπροσώπων τους, τὸ ὁμολογοῦν:

«ἡ προσπάθεια μας εἶναι νὰ σκανάρουμε καὶ νὰ καταστέψουμε ὅλα τὰ βιβλία στὸν κόσμο».

Σκοπός τους εἶναι ἡ ἐξαφάνιση τοῦ πρωτοτύπου καὶ ἡ ἀλλοίωση τοῦ νοήματος τῶν λέξεων ἀλλὰ καὶ ὁ περιορισμὸς τοῦ λεξιλογίου: ἂν εἶναι δυνατὸν μὲ μία μόνον λέξη νὰ καλύπτονται, νὰ νοηματοδοτοῦνται τὰ συναισθήματα καὶ οἱ ὁρίζοντες τῆς συνείδησης. Καὶ καταλήγει ὁ Ὀδυσσέας Γραμματικάκης:

«Ἕως τὸ 2050 ἡ δυστοπία τοῦ Ὄργουελ μπορεῖ νὰ βγεῖ ἀληθινή: οἱ λέξεις θὰ εἶναι ὅλο καὶ λιγότερες, οἱ ἔννοιες ἐντελῶς ἀποϊδεολογικοποημένες, ἁπλούστερες καὶ ὁπρῶτος best-selling συγγραφέας ΤΝ θὰ μπαίνει γιὰ πρώτη φορὰ στὴ λίστα Βooker».

Ὑποσχέσεις γιὰ μία ἐποχὴ ἀπίστευτης ἀφθονίας γιὰ ὅλους τάζουν οἱ ἑταιρεῖες καὶ τὰ λογισμικὰ τῆς ΤΝ, διὰ τῶν τεχνο-αρχόντων τους. Μέχρι καὶ προαιρετικὴ ἐργασία προβλέπουν καὶ προτείνουν. Ἴσως, γιὰ νὰ ἀποκρυβοῦν οἱ φόβοι, οἱ σκοτεινὲς προοπτικὲς γιὰ περιθωριοποίηση, διὰ τῆς ἀντικαταστάσεως μαζῶν «πλεονάζοντος πληθυσμοῦ», ἀπὸ τὸ ἀνθρώπινο δυναμικὸ τῆς μεσαίας καὶ τῆς ἐργατικῆς τάξης: ὑπὸ τὸν τρόμο τοῦ σταδιακοῦ αὐτοματισμοῦ· μὲ τὴν συγκέντρωση θηριώδους ἰσχύος στοὺς κολοσσοὺς παραγωγῆς ΤΝ.

Ἡ προσφάτως θανοῦσα (24 Αὐγ. 2026), ταλαντοῦχα ἀμερικανίδα μουσικὸς καὶ ἀστέρι τῆς κάντρι καὶ τῆς πόπ Ντόλλυ Πάρτον, εἶχε ἱδρύσει τὸ φιλανθρωπικὸ σωματεῖο Imagination Library, μὲ σκοπὸ τὴ δωρεὰν ἀποστολὴ βιβλίων σὲ παιδιὰ ἡλικίας ἕως 5 ἐτῶν. Κάθε βιβλίο ἀπευθύνεται προσωπικὰ σὲ συγκεκριμένο παιδί, μὲ σκοπὸ νὰ ἐγγυηθεῖ τὴν καθολικὴ πρόσβαση σὲ βιβλία καὶ νὰ ἐμπνεύσει μία διὰ βίου ἀγάπη γιὰ τὸ διάβασμα. Κάθε μῆνα διανέμει 3,5 ἑκατομμύρια βιβλία. Ὑποκλινόμαστε, We allways love you Ντόλλυ. Μακάρι ἡ δράση τῶν ἑταιρειῶν ΤΝ νὰ μὴν καταστρέψει τὴν προσπάθειά σου: γιὰ νὰ ἐμπνεύσει στὰ παιδιὰ τὴν διὰ βίου ἀγάπη γιὰ τὴν ἀνάγνωση καὶ τὸ βιβλίο.

Ὁ Παντελὴς Μπουκάλας, ἄνθρωπος τῶν δρόμων τῆς γραφῆς ἀλλὰ κάποτε καὶ χειρώναξ διακινητὴς τους, σημειώνει γιὰ τὰ βιβλία:

«Βαρὺ πράγμα τὸ βιβλίο. Καὶ κοφτερό. Δὲν μιλάω γιὰ τὸ συμβολικὸ βάρος τῶν νοημάτων ποὺ ἴσως κρύβουν οἱ σελίδες του οὔτε γιὰ τὶς ὀξύαιχμες ἰδέες ποὺ πιθανὸν νὰ κυοφοροῦν. Γιὰ τὸ καθαυτὸ βάρος του μιλάω, τὸ ὑλικό. Καὶ γιὰ τὴν κοφτερὴ κυριολεξία.[...] Τίποτε πιὸ βαρὺ ἀπὸ τὸ χαρτί, κι ἂς μοιάζει ἀέρινο. Καὶ πιὸ κοφτερό. Στὴ βιασύνη μου εἶχα ἀποκομίσει τὰ γδαρσιματάκια μου [...]»

 (Π. Μπουκάλας,  «Ἡ βαρύτητα τῶν βιβλίων» Τύρβη 25, Καλοκαίρι 2025, σ. 1).

 

Μὲ τὴ σάρωση τῶν βιβλίων ἀπὸ τὶς ἐφαρμογὲς μοντέλων ΤΝ τὸ βιβλίο χάνει καὶ τὸ φυσικό του βάρος, ἀλλὰ καὶ τὶς φυσικὲς κοφτερές του ἰδιότητες· ἀπὸ ἀέρινο γίνεται ἀέρας, ἀπὸ ἔντυπο χειροπιαστὸ ἐμφανίζεται πλέον ὡς ἴχνος ἠλεκτρονικό· ἀντὶ ὀσμῆς εὐωδίας τυπωμένου χαρτιοῦ, γίνεται ἄοσμη συγκέντρωση pixels καὶ ἀπὸ ἀνάσα ἔντυπου λόγου μετατρέπεται σέ, χωρὶς ἀνάσες, ὀθόνη νέων τεχνολογιῶν.Ἡ φυσικὴ μορφὴ τοῦ βιβλίου πλέον χάνεται καὶ ὁ χαρτῷος πολιτισμός, ἰδιαίτερα αὐτὸς τῶν παλαιοτέρων χρόνων, ἀπομειοῦται, ὑποχωρεῖ πρὸς δόξαν ὅσων εὔκολα πλέον ἐλέγχουν, ἐξουσιάζουν τὶς μηχανὲς διαχείρισης τῶν Μοντέλων Τεχνητῆς Νοημοσύνης. Ἔτσι, κι ὁ Βαγγέλης ὁ Γκαντάρας, ὁ συνταξιοῦχος βιβλιοπώλης τῶν Γρεβενῶν, δὲν θὰ ἔμπαινε στὸν πειρασμὸ νὰ ἀγοράσει, τὴν ἡμέρα τῆς γιορτῆς του μάλιστα, τὴν Μεγάλη Ἑλληνικὴ Ἐγκυκλοπαίδεια τοῦ Δρανδάκη ἀντὶ γιὰ «σφυρίδες καὶ καραβιδάκια καὶ τσίπουρο Γρεβενιώτικο» καθὼς μᾶς μολογάει ὁ «Ἔμφρων» Ἀντώνης Παπαβασιλείου στὴν Τύρβη του!

«Σκοτώνουν τ’ ἄλογα ὅταν γεράσουν» τιτλοφορεῖται τὸ βιβλίο (1935) τοῦ Horace McCoy καὶ ἡ ὁμώνυμη, καὶ ἐμπνευσμένη ἀπὸ αὐτό, ταινία (1969) τοῦ Sydney Pollac. Ἔτσι, κατὰ ἑκατομμύρια μάλιστα, "Σκοτώνουν τὰ βιβλία ὅταν γεράσουν" τὰ ἐργαλεῖα τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης· καὶ τὰ πετοῦν, ἀφοῦ τὰ ἀπομυζήσουν, σὰν στυμμένες λεμονόκουπες.

                                                                                                  Κωνσταντῖνος Σπ. Τσιώλης

*Πρώτη ἔντυπη δημοσίευση στὴν ἐφημερίδα Χρονικὰ Δυτικῆς Μακεδονίας (τῶν Γρεβενῶν), φ. 1183, σ. 15-16.