200 XΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΗΡΩΪΚΗ ΕΞΟΔΟ ΤΟΥ ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΟΥ

Ἡ ἐφημερίδα Χρονικὰ Δυτικῆς Μακεδονίας δημοσιεύσει στὸ φ. 1166, στὶς σελίδες 11-20, (δεκασέλιδο) ἀφιέρωμα  γιὰ τὴν ἡρωϊκὴ Ἔξοδο τοῦ Μεσολογγίου μὲ ἀφορμὴ τὴ συμπλήρωση 200 ἐτῶν ἀπὸ τὸ συγκλονιστικότερο γεγονὸς τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821. Τὸ "Ελληνομουσεῖον Ἀγράφων" συμμετέχει στὸ ἀφιέριωμα μὲ τὴ μελέτη μας: 

 

Ἡ πολιορκία καὶ ἡ ἡρωϊκὴ Ἔξοδος τῶν «πολιορκισμένων»*

«Τὸ Μεσολόγγι τἀκουστὸν παντοῦ στὴν οἰκουμένην

θὰ ψάλω, καὶ τὴν σιδηρὰν ψυχὴν θὰ εἰκονίσω,

τῶν ἐκ τῆς πείνης μελανῶν τοῦ ἔθνους ὁπλοφόρων».

 Ἀντώνιος Ἰω. Ἀντωνιάδης, Μεσολογγιάς, 1876

 

 

Ὁ λόγιος δραματογράφος, ποιητὴς καὶ ἐκ τῶν εὐεργετῶν τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, Ἀντώνιος Ἰω. Ἀντωνιάδης (Πειραιᾶς 1836-Ἀθήνα 1905) συγγράφει καὶ ἐκδίδει στὰ 1876, μὲ ἀφορμὴ τὴν ἐπέτειο τῶν πενῆντα (50) ἐτῶν ἀπὸ τὴν ἡρωϊκὴ «Ἔξοδο» τοῦ Μεσολογγίου, τὸ ἔμμετρο, ἐκτενέστατο ‒περὶ τοὺς 9.500 (9.458,γιὰ τὴν ἀκρίβεια) χιλιάδες στίχους‒ ποίημά του, τὸ «Ἱστορικὸν ἔπος» ὅπως τὸ χαρακτηρίζει, Μ ε σ ο λ ο γ γ ι ὰ ς. Ἀποτελεῖται ἀπὸ 24 ραψωδίες ‒ προφανῶς κατὰ μίμησιν τῆς Ἰλιάδος τοῦ Ὁμήρου‒ μὲ δεκαπεντασύλλαβο στίχο. Ἀναφέρεται στὰ γεγονότα τῆς Πολιορκίας τοῦ Μεσολογγίου καὶ τῆς ἡρωϊκῆς Ἐξόδου τῶν ὑπερασπιστῶν του, τῶν καὶ «πολιορκισμένων» κατὰ τὸν Δ. Σολωμό. Ὁ Πειραιώτης συγγραφέας, μὲ ἀπώτερη ἐκ πατρὸς καταγωγὴ ἀπὸ τὴν Κρήτη, τονίζει, στὴν εἰσαγωγὴ τοῦ ἔργου του, τὸ μέγεθος καὶ τὴ σημασία τῆς θυσίας τῶν «Ἐλεύθερων πολιορκημένων», τῶν ἐγκλείστων στὸ μικρὸ αὐτὸ «Ἁλωνάκι» ἐλευθερίας, τὴν ἡρωϊκὴ ἱερὴ Πόλη-σύμβολο τοῦ Ἀγώνα τῆς Παλιγγενεσίας. Στὸ εἰσαγωγικὸ τῆς ἔκδοσης μεταξὺ ἄλλων σημειώνει ὁ ποιητής:

«Εἰς μίαν γωνίαν τῆς ἀκατασχέτως πρὸς τὸν ἐξωτερικὸν τῆς Εὐρώπης πολιτισμὸν τεινούσης πατρίδος ἡμῶν, ὑπάρχει πόλις ἑλώδης, πλῆρες εἰσέτι διατηροῦσα τῆς μεγάλης Ἐπαναστάσεως τὸ φρόνημα. Γέροντες ἐνταῦθα, μόλις ἀπὸ τῶν ὀδόντων τοῦ χρόνου τὸ τραχὺ περισώσαντες δέρμα, διηγοῦνται μετὰ δικαίας ὑπερηφανείας, πῶς οἱ Μεσολογγῖται πυροβοληταὶ ἐσάρωνον τοὺς βαρβάρους μὲ βόμβας ἢ ἐναγκαλιζόμενοι τὸν ἀνθρωποκτόνον σίδηρον, ἔθετον πῦρ εἰς ὑπονόμους καὶ ἀνεπήδων μετὰ τῶν ἀλλοφύλλων εἰς τὸν ἀέρα· πῶς αἱ βολαὶ τοῦ Μακρῆ οὐδὲν βόμβον ἀπετέλουν εἰς τὰς παχείας τῶν βαρβάρων κρυπτόμεναι σάρκας· καὶ πῶς οἱ περὶ τὸν Τζαβέλλαν  Σουλιῶται, ἐρύθραινον τὰ ἤρεμα τῆς λιμνοθαλάσσης κύματα, ἐξορμῶντες ἐκ τῆς Κλεισόβης μὲ γυμνὴν τὴν ῥομφαίαν. Γυναῖκες δ’ ἀλλαχόθι πολιότριχες, ὑπὸ τῶν θλίψεων τοῦ παρελθόντος μόλις δυνάμεναι  νὰ κρατήσωσι τοὺς ὀδυρμοὺς καὶ τὰ δάκρυα, δεικνύουσαι τὰ ἁλμυρὰ τῆς γῆς χόρτα, μὲ τὰ ὁποῖα ἔτρεφον τοὺς παίδας, καὶ μεγαλοφρονοῦσαι καταπληκτικὴν τῷ ὄντι μεγαλοφροσύνην, ὁδηγοῦσι τὸν περιηγητὴν πρὸς τὰς θέσεις, ἔνθα τὸ ξηρὸν αἷμα δὲν ἠδυνήθησαν εἰσέτι νὰ ἐξαλείψωσιν ἀπὸ τῆς γῆς οἱ ὄμβροι.

Τὰς προφορικὰς ταύτας παραδόσεις προτιθέμενος νὰ μεταδώσω εἰς τὸ ἔθνος ἡμῶν, καθ’ ἣν ἐποχὴν βίος ὑλικὸς κατακλύζει τὴν νεαρὰν ἡμῶν κοινωνίαν, συνέταξα τὴν ΜΕΣΟΛΟΓΓΙΑΔΑ, ἔπος ἱστορικόν, στρεφόμενον μάλιστα περὶ τὴν τελευταίαν πολιορκίαν καὶ ἔξοδον τῶν σιρηροψύχων μαχητῶν.

Εὐτυχὴς δὲ θέλω λογισθῇ ἂν ἀκριβῶς κατώρθωσα νὰ περιγράψω τὰ δεινὰ πάθη καὶ μεγάλα φρονήματα τῶν ἁγίων τούτων τῆς Πατρίδος μαρτύρων· καθότι καὶ μόνη τῆς γιγαντιαίας ἐκείνης πάλης ἡ πιστὴ ἀπεικόνησις ἐξισοῦται πρὸς πᾶν ὅ,τι ποιητικὸν καὶ ἰδεῶδες ἡ ἀνθρωπίνη διάνοια ἐφαντάσθη (Ἐν ἔτει 1876)».

Στὴ ραψωδία 23 περιγράφει μὲ παραστατικὸ ἔμμετρο λόγο τὴν νύχτα τῆς «Ἐξόδου». Τονίζει  τὴ συμβολὴ τῶν γυναικῶν στὴν διάρκεια τῆς πολιορκίας τοῦ Μεσολογγίου ἀλλὰ καὶ στὴν ἡρωϊκὴ «Ἔξοδο», τὴν αὐτοθυσιαστικὴ πράξη τοῦ Χρήστου Καψάλη, καθὼς καὶ τὴν παρουσία μαχητῶν Ἀγραφιωτῶν στὸ Μεσολόγγι:

«Ἦλθε δ’ ἡ νύξ, κι ὁ Κότσικας διέταξε τὰ πλήθη

διόλου νὰ μὴν κινηθοῦν, ἕως σημεῖον δώσῃ

κανόνιον δύο φορὰς τὴν σφαῖραν ἀκοντίσαν,

ὁπόταν οἱ πυρσοὶ φανοῦν εἰς τὴν μονὴν πλησίον.

Εἰς μέρη τρία δ’ ἅπασα ἡ πόλις διῃρέθη.

Καὶ τὸ μὲν πρῶτον, τοῦ Μακρῆ τοὺς ἐκλεκτοὺς ὁπλίτας

προπύργιον αὐτοῦ λαβών, ἐσκόπει νὰ διέλθῃ

τοῦ Κιουταχῆ τὸ στράτευμα, τὸ κείμενον βορείως.

Ἡ γέφυρα δ’αὐτοῦ ἐγγὺς ὑπῆρχε τῆς Λουνέττας,

παρὰ τὴν πύλην τὴν κτιστήν, τὴν βλέπουσαν πρὸς ἄρκτον.

Ὁ Κότσικας δὲ πρὸς αὐτὸ τὸ μέρος παρετάχθη,

λαβὼν τοὺς πυροβολιστὰς μεθ’ ἑαυτοῦ, τὸν Κόρπαν,

τὸν Τσιριγώτην καὶ λοιποὺς σιδηροψύχους ἄνδρας·

ὡσαύτως τῆς Βασιλικῆς ὁ ἀδελφός, καὶ πάντες

οἱ εὐγενεῖς φιλέλληνες, φοροῦντες τὴν στολήν των·

κι ὁ ἀκουστὸς μηχανικὸς τῆς πόλεως Κοκκίνης,

ἱππεύων εἰς τὸν ἵππον του, τὸν προσφιλῆ Σουλτάνον·

διότι δὲν ἠθέλησαν διόλου οἱ ὁπλῖται

τρεῖς ἵππους νὰ φονεύσωσι, γινώσκοντες ὁπόσην

ἀδυναμίαν ἔτρεφον οἱ ἀρχηγοὶ πρὸς τούτους

τὸν τοῦ Μακρῆ, τοῦ Βαλτινοῦ καὶ τοῦτον, τοῦ Κοκκίνη.

Καὶ ὁ Σουλτάνης ἦλθ’ ἐδῶ, τοῦ Ξηρομέρου κλέφτης,

ὁ Ἴσκος ὁ γιγάντιος κι ὁ ἀκουσμένος Βέρης.

Ἐδῶ κ’ αἱ τολμηρότεραι ἐτάχθησαν γυναῖκες·

ἡ χήρα Ἀσημάκαινα Τασσούλα τοῦ Σκαρλάτου,

πάντα τὰ ὅπλα τῶν ἀνδρῶν καὶ τὴν στολὴν φοροῦσα·

ἡ Χάϊδω ἡ Σουλιώτισσα, ἡ μὲ τὰς πέτρας μόνον

ὣς εἴκοσι φονεύσασα ὁπλίτας Μουσουλμάνους·

καὶ ἡ Γαλαξειδιώτισσα Βασίλω, ἣν ἐκάλουν

οἱ ἄνδρες ἀρχηγὸν αὐτῶν· τοσοῦτον εἶχεν θάρρος.

Ἐν μέσῳ δ’ ὅλων μ’ ἔκπληξιν καὶ σέβας παρετήρουν

οἱ ἄνδρες τὴν περίφημον διὰ τὸ κάλλος νέαν

Ἀλτάνην, τώρα σύζυγον τοῦ Μάγερ, μετὰ πόσης

πλησίον τοῦ ἀνδρὸς αὐτῆς προῆγεν εὐτολμίας.

Τὸ μέρος δὲ τὸ δεύτερον ὁ Κίτσος ὁ Τζαβέλλας

νὰ προασπίσῃ ἔμελλεν, ὁ ἥρως τῆς Κλεισόβης.

Ἡ γέφυρα δ’ αὐτοῦ ἐγγὺς τοῦ προμαχῶνος ἦτο

τοῦ φέροντος ἐπώνυμον ἐκ τοῦ Μονταλαβέρτου·

κ’οἱ ἄριστοι συνήχθησαν αὐτόθι σωματάρχαι,

κ’ οἱ πάντων τολμηρότατοι ὁπλαρχηγοὶ τοῦ ἔθνους .

Ἐνταῦθα ἦλθ’ ὁ Θεσσαλὸς Στουρνάρας κι ὁ Σαδήμας,

ὁ Γιώργης τῆς Μηλιᾶς πολλοὺς ἐπάγων Ἀγραφιώτας ,

ὁ Γιώτης Σωτηρόπουλος κι ὁμοῦ ὁ Χατζηπέτρος·

ὁ Σπυρομήλιος, ἀρχηγὸς τῶν ὅπλων τῆς Χειμάρρας,

ὁ ἀκουστὸς Βλαχόπουλος κι ὁ εὐγενὴς Ἀρτέμης.

Τοῦ Ἰβραΐμη δ’ ἔμελλον αὐτοὶ νὰ διασχίσουν

τὸ στράτευμα, συνάμα δὲ βοήθειαν νὰ δίδουν,

ἐὰν αἱ ἄλλαι πτέρυγες εἶχον τυχὸν ἀνάγκην,

ὡς ἔχοντες τὴν κεντρικὴν τῶν ἀλλων δύο θέσιν».

 

Στὴν τελευταία, 24^η ραψωδία, δραματουργοῦνται ποιητικὰ τὰ μετὰ τὴν «Ἔξοδο» τῶν ἀγωνιστῶν ἀπὸ τὴν πόλη τοῦ Μεσολογγίου:

«Μὲ τόσον αἷμα ἔβρεξεν τῆς Ρούμελης τὸ χῶμα

τῆς πόλεως τῶν Αἰτωλῶν οἱ ἔνδοξοι ὁπλῖται!

Καὶ τώρα, Μεσολόγγι μου, εἰσέτι καὶ τὴν ὥραν,

καθ’ ἣν ἐκπνέεις, τὴν κοινὴν δὲν λησμονεῖς Πατρίδα,

δι’ ἣν πικρὰ ποτήρια τοσαῦτα ἔχεις πίει·

ἀλλ’ ἑτοιμάζεσαι λαμπρὸν νὰ τῇ προσφέρῃς στέμμα,

ἔνθα στιλπνοὶ ἀδάμαντες καὶ μαργαρῖται εἶναι

τὰ φονευμένα τέκνα σου, τῶν οἴκων σου ἡ τέφρα

Ὅτ’ αἴφνης ἡ ταρτάρειος φωνὴ ‘‘ὀπίσω, ’πίσω’’

ἠκούσθη θόρυβος δεινὸς τοὺς Ἕλληνας κατέσχε·

κ’ οἱ μὲν αὐτῶν τὴν ταραχὴν κρατοῦντες τῆς ψυχῆς των

διόλου τὴν πρὸς τὰ ἐμπρὸς δὲν ἔπαυσαν πορείαν·

πλὴν τοὺς εἰσέτι μένοντας ἐντὸς τοῦ τείχους μέγας

εἰς τὴν ἀπαίσον φωνὴν καταλαμβάνει τρόμος·

δεινὴν δὲ παρεννόησιν ἡ ἔκπληξις ἐπάγει·

νομίζουν πὼς ἀδύνατον νὰ προχωρήσουν εἶναι,

κι οἱ στρατηγοὶ προστάττουσι νὰ στρέψωσιν ὀπίσω.

[...]

Ὡσαύτως δ’ ὀχυρώνονται ὁμοῦ πολλαὶ γυναῖκες·

πλὴν καὶ πολλαὶ κραυγάζουσαι, καὶ μάλιστα παρθένοι.

‘‘στὴν θάλασσαν, στὴν θάλασσα’’ καὶ τρέχουσιν μὲ βίαν

νὰ πέσουν ὡς παράφρονες εἰς τὴν πλησίον λίμνην,

εἰς τὴν φιλόστοργον αὐτῆς ἐλπίζουσαι ἀγκάλην

νὰ σώσουν τὴν τιμὴν αὐτῶν. Πλὴν φεῦ! κι αὐτὴ δὲν εἶναι

κυρία πλέον ἑαυτῆς· τὴν ἔχουσι ζωσμένην

ἁπανταχόθεν τῶν ἐχθρῶν τὰ πλοῖα, κ’ ἐπὶ λέμβων

ἀδιαλείπτως φοβεροὶ προσπλέουσι Νιγρῖται,

ἀπὸ τῆς κόμης τὰς δειλὰς νἁρπάσωσι παρθένους,

εἰς τοῦ βυθοῦ τὸν βόρβορον συχνὰ ὀλισθαινούσας.

Κραυγῶν δ’ οἰκτρῶν καὶ οἰμωγῶν ἡ θάλασσα πληροῦται».

 

Γιὰ τὴν ἡρωϊκὴ πράξη τῆς ἀνατίναξης πυριτιδαποθήκης  ἀπὸ τὸν Καψάλη καταθέτει:

«Νῦν δ’ὁ Καψάλης ἐννοεῖ ὅτι δὲν ἤθελ’ εὕρῃ

μᾶλλον κατάλληλον στιγμὴν τὴν θρυαλίδα νἄψῃ

καὶ ‘‘μνήσθητί μου Κύριε!’’ ἐπιβοῶν ἀνάπτει

μεγάλην φλόγα, ἐμφυσῶν μὲ τὸ ἀσθενές του στόμα.

Εὐθὺς δὲ λάμψις καὶ καπνὸς πληροῖ τὴν ἀποθήκην,

καὶ κρότος ἔπειτα φρικτὸς ἀγγέλλει ποίαν εἶχε

φοβερωτάτην ἔκρηξιν ἡ θρυαλλὶς ποιήσει.

[...]

Οἱ δ’εἰς τὸ ὄρος Ἕλληνες ἀκούσαντες τὸν κρότον,

κ’ ἰδόντες τὸν πολὺν καπνόν, νοοῦσι τὰ συμβάντα,

κ’ ἐπιβόουν· ‘‘ἡ μνήμη σου Καψάλη αἰωνία’’

κ’ οἱ ἀδελφοί μας οἱ λοιποί, τοὺς ὀφθαλμοὺς σφογγίζουν,

λέγουν εὐχὰς καὶ τοῦ σταυροῦ ποιοῦσι τὸ σημεῖον.

Χιλίους ἔστειλε λοιπὸν βαρβάρους εἰς τὸν ᾋδην,

τοὺς τραυματίας κι ἀσθενεῖς συνθάψας ὁ Καψάλης

κι ἀγνώριστον κατήντησε τὸ Μεσολόγγι τώρα·

τῶν οἴκων δὲ τὰ μελανὰ ἐρείπια ἐπλήρουν

μαῦρα ὀστὰ γυμνὰ σαρκῶν καὶ μέλη κεκομμένα·

 

  [...]

Τὸ ἔθνος σύμπαν εἰς αὐτὰ τῶν Αἰτωλῶν τὰ πάθη

ἐδάκρυσε, κ’ ἐπένθησε πᾶς Ἕλλην ὡς ἂν εἶχεν

αὐτόθι συγγενῆ στενὸν προώρως ἀπολέσῃ».

 

Στὴ συνέχεια τῆς 24^ης Ραψωδίας περιγράφει στιχουργικὰ τὰ μετὰ τὴν «Ἔξοδο» καὶ τὴν ἀναγγελία στὸ Ναύπλιο τῆς ἁλώσεως τῆς Ἱερᾶς Πόλεως τοῦ Μεσολογγίου. Μάλιστα, καταθέτει ἕνα στιχουργικὸ ἰντερμέδιο ὅπου, ὁ Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ὑμνεῖ τὴν ἡρωϊκὴ ἄμυνα τῶν ἀγωνιστῶν τοῦ Μεσολογγίου, προσπαθώντας μὲ τὸν λόγο του νὰ τονώσει τὸ ἠθικὸ καὶ τὸ φρόνημα τῶν ἐν Ναυπλίῳ Ἑλλήνων:

«Τὸ ἔθνος σύμπαν εἰς αὐτὰ τῶν Αἰτωλῶν τὰ πάθη

ἐδάκρυσε, κ’ἐπένθησε πᾶς Ἕλλην ὡς νὰ εἶχεν

αὐτόθι συγγενῆ στενὸν προώρως ἀπολέσῃ.

Ὁπότε δὲ μὲ μέλαιναν στολὴ εἷς ταχυδρόμος

ἐκόμισε τὴν εἴδησιν πρὸς τὴν ἐν τῷ Ναυπλίῳ

ἑδρεύουσαν συνέλευσιν, ἡμίσειαν περίπου

σιωπηλοὶ παρέμειναν οἱ βουληφόροι ὥραν·

ἀργὰ ἠγέρθ’ὁ γηραιὸς Κολοκοτρώνης κ’εἶπε·

‘‘Τί μένετε σιωπηλοί, ὧ βουλευταὶ τοῦ ἔθνους;

Τὸ Μεσολόγγ’ ἂν ἔπεσεν, ἡ δόξα του θὰ μένῃ

αἰώνιος, κι ἀθάνατοι θὰ εἶναι οἱ πεσόντες,

ὡς μάρτυρες τῆς πίστεως ἡμῶν καὶ τῆς πατρίδος·

Ἡ τέφρα του ἡ μ’ αἵματα τῶν χριστιανῶν βρεγμένη

θὰ συγκινήσῃ τῶν λαῶν τὴν συμπαθῆ καρδίαν

καὶ τῶν ψυχρῶν διπλωματων τὸν οἶκτον θὰ ἐγείρῃ.

Καὶ ἄλλως δὲ τὸ ἔθνος μας οὐδόλως ἀπωλέσθη.

Εἰσέτι μένουν ἀρκετοὶ γενναῖοι ὁπλοφόροι

δυνάμενοι πρὸς τοὺς στρατοὺς νἀντιταχθοῦν τῶν Τούρκων·

εἰσέτι περισώζονται Σουλιῶται ξακουσμένοι

καὶ ἵπταται ὁ ἀετὸς τοῦ Πίνδου Καραΐσκος,

τὴν Ῥούμελην δυνάμενος ἐκ νέου νὰ ἐγείρῃ·

εἰσέτι τὸ πυρπολικὸν ὑπάρχει τοῦ Κανάρη,

καὶ ὁ Μιαούλης ναυαρχεῖ τοῦ στόλου τῶν Ὑδραίων.

Ἀνδρίζεσθε· τοὺς βασιλεῖς τοῦ κόσμου θέλει κάμψῃ

ἡ ἀκτάβλητος ἡμῶν ἐπιμονὴ κι’ἀνδρεία.

Ἀνδρίζεσθε προσήγγισε τὸ τέλος τῶν δεινῶν μας’’».

 

Τὸ ἔργο καὶ τὴν προσωπικότητα τοῦ Ἀντ. Ἰω. Ἀντωνιάδη ἀναδεικνύει, προβάλει ‒ἀναφέροντας καὶ τὴ Μεσολογγιάδα του‒, καὶ ὁ Καρπενησιώτης λόγιος καὶ δημοσιογράφος Ζαχαρίας Παπαντωνίου (Καρπενήσι 1877- Ἀθήνα 1940), σὲ νεκρολογία του γιὰ τὸν ποιητή, μὲ τίτλο «Ἀντωνιάδης», δημοσιευμένη στὴν ἐφημ. Σκρὶπ τῶν Ἀθηνῶν στὶς 3^ης Μαρτίου 1905, τὴν ἑπομένη τοῦ θανάτου του. Σημειώνει, μεταξὺ ἄλλων, ὁ Παπαντωνίου:

«Ἀπέθανε χθὲς ὁ Α. Ἀντωνιάδης, ὁ γυμνασιάρχης, ὁ δραματογράφος, ὁ ποικιλογράφος. Καταβυθισμὸς ἐντὸς τοῦ ὠκεανοῦ τῆς μελάνης, τὸν ὁποῖον ὁ γίγας αὐτὸς τῆς εὐκολίας τοῦ γράφειν ἔχυσεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, θὰ ἐχρειάζετο ἴσως διὰ ν’ ἀνασυρθοῦν στίχοι καὶ γραμμαί, αἱ ὁποῖαι ἄλλοτε εἶχον συγκινήσει ἀνθρώπους. [...] Ἡ Κρητηΐς του ἐδιαβάσθη καὶ ἡ  Μ ε σ ο λ ο γ γ ι ά ς  του ἐπίσης. Εἶχεν ἀκαταμάχητον τὸν πόθον τοῦ ἐκτεταμένου διὰ τὰ θέματα τῆς νέας Ἑλλάδος· τὰ ἠσθάνετο ὡς ἱστορίαν, καὶ ὁ τρόπος μὲ τὸν ὁποῖον τὰ ἐδραματοποίει ἢ τὰ ἰλιαδοποίει, τὰ ὠθεῖ ἀκόμη μακρύτερα εἰς τοὺς αἰώνας».

Θεία καὶ ἀνθρωπίνη μέριμνα θέλησε, λίγες ἡμέρες μετὰ τὴ γραφὴ τοῦ παρόντος ἄρθρου γιὰ τὸ σχετικὸ μὲ τὴν «Ἔξοδο τοῦ Μεσολογγίου» ἀφιέρωμα τῆς ἐφημ. Χρονικὰ Δυτικῆς Μακεδονίας (τῶν Γρεβενῶν), νὰ ἔχουμε μία τέταρτη, μετὰ ἀπὸ ἐκεῖνες τοῦ 1876, 1879 καὶ 1900 – τὴν ὁριστικὴ μᾶλλον, πῶς ὄχι ἄλλωστε;‒ ἔκδοση τῆς Μεσολογγιάδος τοῦ Ἀντωνίου Ἰω. Ἀντωνιάδη. Ἡ ἔκδοση (ἐκδόσεις Ὁλκός, Μάρτιος 2026), συνοδεύεται μὲ εἰσαγωγὴ στὸ ἔργο καὶ τὸν συνθέτη του, ἀπὸ τὸν συγγραφέα Παντελὴ Μπουκάλα, ὁ ὁποῖος καὶ ἐπιμελεῖται τὴν ἔκδοση·. οἱ δὲ εἰκόνες ποὺ συνοδεύουν τὸ ἔργο εἶναι τοῦ δόκιμου ζωγράφου Χρήστου Μποκόρου: ἀμφότεροι Αἰτωλοακαρνάνες στὴν καταγωγή.

Τέλος, στοὺς συνδρομητὲς τὴς πρώτης ἔκδοσης, αὐτῆς τοῦ 1876, ἀναφέρεται καὶ ὁ Δυτικομακεδόνας, ὁ Κοζανίτης μὲ ἀπώτερη καταγωγὴ ἀπὸ τὰ ἱστορικὰ Ἄγραφα, Ζήσης Ἀγραφιώτης (1856-1936)· παιδαγωγός, ἱδρυτὴς τοῦ σχολείου «Λύκειον Ζήση Ἀγραφιώτου», τὸ γνωστὸ καὶ ὡς «Λύκειον ὁ Πλάτων», ἐν Πειραιεῖ: μὲ μεγάλη παιδευτικὴ δράση καὶ ἔργο στὴν ἱστορικὴ πόλη τοῦ Πειραιῶς, στὸ λεγόμενο Πόρτο Λεόνε, τὴ γενέτειρα τοῦ Ἀντωνίου Ἰω. Ἀντωνιάδου, ποιητοῦ τοῦ ἔπους τῆς Μεσολογγιάδος.

Κωνσταντῖνος Σπ. Τσιώλης 

Δεῖτε ὅλο τὸ ἀφιέρωμα ἐδῶ:

https://mygrevena.gr/%cf%84%cf%81%ce%ad%ce%bc-%e1%bc%a1-%cf%88%cf%85%cf%87%e1%bd%b4-%ce%ba%ce%b1%e1%bd%b6-%ce%be%ce%b1%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%87%e1%be%b6-%ce%b3%ce%bb%cf%85%ce%ba%e1%bd%b0-%cf%84%e1%bd%b8%ce%bd/ 

καὶ σὲ εἰκόνες ἐδῶ: 

ΜΕΓΑΛΑ ΒΡΑΓΓΙΑΝΑ ΑΓΡΑΦΩΝ. 7 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 1973*

«Ἐπεσκέψατο ἡμᾶς ἐξ ὕψους ὁ Σωτὴρ ἡμῶν»

Τετάρτη, 7 Φεβρουαρίου 1973. 
Τὸ ἑλικόπτερο ἑτοιμάζεται νὰ προσγειωθεῖ.
 Μὲ τὴν πλάτη, στὸ κέντρο, ὁ Ἀριστείδης Θωμ. Τσιώλης.
Τὸ ἄλλο ἄτομο δεξιὰ μὲ τὰ χέρια στὴ μέση 
πιθανῶς ὁ Κων/νος Γεω. Τσιώλης. 
Μόλις διακκρίνεται ἡ (κόκκινη) κουβέρτα-φλοκάτη
ποὺ ὑπεδεικνύει στὸ ἑλικόπτερο
τὸ σημεῖο προσγειώσεώς του.

Πράγματι, ὁ στίχος αὐτός, ἀπὸ ἀπὸ τὸ Ἐξαποστειλάριον Αὐτόμελον τῆς Ἀκολουθίας τῶν Χριστουγέννων, ταιριάζει, πάει γάντι ποὺ λένε, στὸ ἱστορικὸ γιὰ τὸν τόπο μας συμβὰν τῆς προσγειώσεως ἑλικοπτέρου τῆς Πολεμικῆς Ἀεροπορίας στὰ Μεγάλα Βραγγιανά, τὸν Φεβρουάριο τοῦ ἔτους 1973. Ἦταν ἀπόγευμα τῆς 7^ης Φεβρουαρίου 1973 ‒53 χρόνια πρίν‒ ὅταν, ὡς σωτήρας ἀληθινός, κατῆλθε «συστέλλον τὰς πτέρυγάς του» τὸ ἑλικόπτερο μὲ τὸ τριμελὲς πλήρωμά του. Σκοπός, ἡ παροχὴ ἰατρικῆς βοήθειας σὲ ἐγκυμονούσα καὶ ἡ μεταφορά της σὲ νοσοκομεῖο μεγάλης πόλης γιὰ νὰ τεκνοποιήσει σὲ ἀσφαλὲς νοσηλευτικὸ περιβάλλον· ἡ ὑγεία ἡ δική της, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἐβρύου, βρισκόταν σὲ μεγάλο κίνδυνο. Τὸ πλήρωμα: ὁ πιλότος, ὁ ἰατρὸς καὶ βοηθὸς νοσοκόμος ἦσαν ἔμπειροι καὶ τολμηροὶ στρατιωτικοί, ποὺ δὲ ἀφαιροῦν ζωές, ἀλλὰ φέρνουν καὶ φροντίζουν γιὰ τὶς ζωὲς στὸν κόσμο.

Ἐκ. δεξιῶν: Παναγιώτης Κασιώνης,
 Γεώργιος Κων. Γούλας(;), 
ὁ πιλότος τοῦ ἑλικοπτέρου στὸ βάθος, 
Κωνσταντία συζ. Θωμᾶ Τσιώλη, Κων/νος. Γεω. Τσιώλης (;).
Διακρίνεται ὁ τύπος τοῦ Ἑλικοπτέρου (SAR, (Search Αnd Rescue),
γιὰ τὸν ἐντοπισμὸ καὶ τὴ διάσωση ἀτόμων σὲ κίνδυνο.
Πιθανόν, ξεκίνησε ἀπὸ τὸ Τατόϊ, 
ὅπου ἡ ἕδρα τῶν μονάδων Sar ἐκείνη τὴν ἐποχή. 

Τόπος προσγειώσεως, τὸ χωράφι-λάκκα τοῦ Ἀργύρη Γεωργίου Χρήστου, δίπλα στὸν χῶρο μὲ τὰ ἐρείπια τοῦ παλαιοῦ μεγάλου ‒μητροπολιτικοῦ κάποτε, στοὺς παλαιοὺς χρόνους‒ ναοῦ τῆς Παναγίας,  γνωστῆς ὡς Παναγίας-παζάρ, μὲ τὸν ἱστορικὸ πλάτανό της, ὅπου ἡ τοπικὴ προφορικὴ παράδοση θέλει νὰ δίδαξε ὁ Πατροκοσμᾶς. Στὸν τόπο εἶχαν τοποθετηθεῖ, μὲ μέριμνα τῶν κατοίκων, κόκκινες κουβέρτες καὶ φλοκάτες, μὲ τὶς ὁποῖες ὑποδείκνυαν στὸ πλήρωμα τοῦ ἑλικοπτέρου τὸ σημεῖο προσγειώσεώς του.

Δρόμοι πουθενά, μόνο μονοπάτια, ἀλλὰ καὶ χιόνια νὰ ἔχουν ἀποκλείσει κάθε ἄλλο μέσον μεταφορᾶς. Ὡς ἀνάμνηση παιδικὴ ἐνθυμοῦμαι τὸν λόγο –λόγο μεγάλης ἀπελπισίας‒ κάποιου γέροντα, στοὺς Στανάδες, στὸ καφενεῖο τοῦ Γιώργου Τσιώλη τοῦ πρώην προέδρου τῆς Κοινοτητος:

— Ἂς μᾶς φκιάσουν τὸν δρόμο ὣς τὰ Κριθάρια κι ἂς μᾶς παρατῆσνε. Τίπουτε ἄλλου δὲν θέλουμε.

Μιάμιση ὥρα δρόμο μὲ τὰ ζῶα, νὰ ὑπολογίσει κάποιος σήμερα, ἡ ἀπόσταση τοῦ οἰκισμοῦ ἀπ’ τὴ θέση «Κριθάρια». Τόση ἡ ἀπελπισία κι ἡ ἀγανάκτηση. Κάποιος πολιτικὸς μάλιστα εἶχε δηλώσει, δῆθεν χαριτολογικά, σὲ ἀντιπροσωπεία Βραγγιανιτῶν, ποὺ πῆγαν στὸ ἐν Ἀθήναις γραφεῖο του νὰ αἰτηθοῦν δρόμο:

— Δὲν εἶναι ὡραία, ρομαντικά, νὰ πηγαίνε

Ἐκ δεξιῶν :Ἄγγελος Βασ. Παρθένης
(ἀγροφύλακας, σύζυγος τῆς ἐγγυμονούσης), 
 ὁ ἰατρὸς τοῦ ἑλικοπτέρου, 
Κωνσταντία συζ. Θωμᾶ Τσιώλη (μὲ τὸ μαντήλι),
 ὁ ἰατρὸς τοῦ ἑλικοπτέρου· 
ἀκολουθοῦν: Ταξιάρχης Νικ. Τσιώλης, 
Ἀργύρης Χρήστου Πρόεδρος τῆς Κοινότητος
Ἀπέναντι, χιονισμένη ἡ συνοικία Ζερβομαχαλᾶς.

τε στὸ χωριό σας καβάλλα μὲ τὰ γαϊδουράκια καὶ τὰ μουλάρια σας;

Ἔπρεπε νὰ περάσουν δέκα καὶ πλέον χρόνια γιὰ νὰ ἔλθει ἕνας ἁπλός, στοιχειώδης χωματόδρομος στὴν ἄκρη τοῦ χωριοῦ.

Λοιπόν, ἡ ἔγκυος Βασιλική, θυγατέρα Γεωργίου Μπετχαβᾶ, κινδύνευε. Ὁ σύζυγός της Ἄγγελος Παρθένης, εἰδοποιεῖ, σὲ συνεργασία μὲ τὸν Πρόεδρο τῆς κοινότητος Ἀργύρη Χρήστου καὶ μὲ τὴν βοήθεια τοῦ ‒λογίου γιὰ τὰ δεδομένα τῆς ἐποχῆς‒ Γραμματέα της Δημητρίου (Μήτσου) Ἀλεξάκη αἰτεῖται μὲ τὸ πρωτόγονο –μέσῳ ἐνδιάμεσων ἀνταποκρίσεων‒ τηλέφωνο τῆς ἐποχῆς, ἕνα στρατιωτικὸ ἑλικόπτερο διακομιδῆς ἀσθενοῦς. Ἡ Πολεμικὴ Ἀεροπορία ἀνταποκρίνεται.

Εἶναι, λοιπόν, ἀπόγευμα τῆς Τετάρτης, 7 Φεβρουαρίου 1973. Μνήμη ὁσίου Λουκᾶ τοῦ ἐν Στειρίῳ ὄρει ἄσκηθέντος, γράφει τὸ ἁγιολόγιο τῆς Ὀρθοδοξίας.

Ἀλήθεια κι ἀλήθεια: σὰν ἄγγελος σωτηρίας κατέρχεται ἀπὸ τὸν οὐρανὸ τὸ ἑλικόπτερο μὲ τοὺς διασῶστες. Στὸ τόπο σχεδὸν ὅλο τὸ χωριό. Ἀγωνία γιὰ τὴν ἐγκυμονοῦσα καὶ γιὰ τὸ παιδί. Ἡ ψυχὴ ἀγωνιᾷ , τὸ στόμα ὅλων δέεται.

Συγκινητικὸ τὸ θέαμα τῶν ἀνθρώπων, συγγενῶν καὶ φίλων ἀλλὰ καὶ τοῦ πληρώματος τοῦ ἑλικοπτέρου: μοιάζουν ὅτι ἔχουν, στὸ πρόσωπό τους, στεφάνες ζωγραφισμένων ἁγίων, ποὺ ὑπερασπίζονται τὴν ἀνθρώπινη ζωὴ καὶ ὕπαρξη.

Οἱ διασῶστες, μὲ τὴν βοήθεια τῶν κατοίκων, μεταφέρουν μὲ πρόχειρο φορεῖο τὴ Βασιλικὴ στὸ ἑλικόπτερο. Τότε, αὐτό, τὸ ἑλικόπτερο, «τανῦσαν τὰς πτέρυγάς του» ἀνέβηκε στὸν οὐρανό. Ἡ ἐγκυμονοῦσα ἤθελε νὰ δεῖ καὶ νὰ ζήσει τὸν καρπὸ τῆς κοιλίας της καὶ τὸ ἔβρυο νὰ γνωρίσει τὴ μητέρα του: νὰ αἰσθανθεῖ τὴ φροντίδα καὶ τὴ θαλπωρὴ τῆς γλυκειᾶς της φωνῆς.

Ὅλοι οἱ παρακολουθοῦντες δὲν εἶχαν τὴν αἴσθηση ἢ τὴν συνείδηση ἂν κατ’ ὄναρ ἢ κατ’ ὕπαρ ἔβλεπαν τὴν διάσωση τῆς Βασιλικῆς καὶ τοῦ ἐμβρύου της· στὰ οὐρανομήκη βουνὰ καὶ τὰ δυσπρόσιτα μέρη τῶν Ἀγράφων: «ἡ καρδία των ἐπάλλετο δεινῶς».

Ἡ Βασιλική, ψύχραιμη, μὲ ὅσες δυνάμεις εἶχε, ἔβλεπε, παρατηροῦσε τὰ πάντα σὰν σὲ ὄνειρο σὰν νὰ βλέπει σὲ ὕπνο, ὑπερφυῆ πράγματα

Τὸ ἑλικόπτερο ἔχει προσγειωθεῖ
καὶ δύο μέλη τοῦ πληρώματος 
σπεύδουν γιὰ τὴν 
παραλαβὴ τῆς Βασιλικῆς. 

Ἡ θύρα τοῦ ἑλικοπτέρου ἔκλεισε ἑρμητικὰ. Τὸ ἤρεμον καὶ τὸ πρᾶον τοῦ πληρώματος μεταδόθηκε στὴ Βασιλική. Ἕνα αἴσθημα ἀσφαλείας κατέλαβε ὅλους· καὶ τὸ πλῆθος ποὺ παρακολουθοῦσε. Δὲν ἦσαν ἔρημοι οὔτε τῆς ἀνθρωπίνης, οὔτε τῆς θείας βοηθείας· χωρὶς τὸ λεγόμενον γόητρον τοῦ χρυσίου ἀλλὰ γιὰ τὸ γέρας τῆς φιλαλληλίας· κι ἂς μὴν θεωρεῖται ἀπὸ πολλούς, στὶς μέρες μας ἰδιαίτερα, ἰσχυρότερον τοῦ χρυσίου.

Σὲ μία ὥρα τὸ ἑλικόπτερο προσγειώθηκε στὸ Νοσοκομεῖο τῆς Λαμίας καὶ στὴ μαιευτικὴ κλινική, κατὰ τὶς 6μ.μ.. Μὲ τὴν «πρώτην ἀμφιλύκην τῆς ἑσπέρας» γεννήθηκε ὑγιέστατο θήλυ: ἡ μετέπειτα Ἀλεξάνδρα. Ἡ θυγατέρα τοῦ Ἄγγελου καὶ τῆς Βασιλικῆς Παρθένη εἶδε γιὰ πρώτη φορὰ τὸ φῶς τοῦ ἡλίου στὸ ἱστορικὸ Ζητούνι. Γνώρισε τὴ φιλοστοργία τῆς μητέρας της, ἡ ὁποία τὴν ἔτεξε ἐκ τοῦ μὴ ὄντος: «ἐξ ἐλαχίστου ᾠοῦ, ὅπερ μικρὸν διαφέρει τοῦ μηδενός». Καὶ σήμερα, ζεῖ καὶ βασιλεύει κατὰ τὸ κοινῶς λεγόμενο ἀλλὰ καὶ ὅπως τὸ ὁμολογεῖ τὸ βαπτιστικὸ τῆς ἀείμνηστης πλέον μητέρας της.

Δίπλα, στὴν Παναγία-παζὰρ ἦταν καὶ ἡ οἰκία τοῦ Ἀριστείδη Παν. Τσιώλη, ὅπου διέμενε μὲ τὴ σύζυγό του Μαρία καὶ τὸν γιό του Θωμᾶ μὲ τὴν οἰκογένειά του: τὴ σύζυγό του Κωνσταντία καὶ τὰ δύο παιδιά τους: τὸν Ἀριστείδη καὶ τὸν Σωτήρη. Ἦταν τὸ σπίτι τῶν «Γαλαναίων» ὅπως ἦταν πιὸ γνωστὴ ἡ οἰκογένεια. Ὁ γέρων Ἀριστείδης, 83 ἐτῶν, ἦταν ἀσθενής, κλινήρης. Ὁ γιός του Θωμᾶς τὸν ἐρωτᾷ:

—Θέλεις πατέρα νὰ πᾶς κι ἐσὺ μὲ τὸ ἑλικόπτερο στὸ νοσοκομεῖο στὴ Λαμία, στοὺς γιατρούς;

Ὁ βετεράνος, ‒μὲ ὀκτὼ χρόνια στρατιωτικῆς θητείας‒ τῶν Βαλκανικῶν πολέμων τὸν κοίταξε στὰ μάτια. Εἶχε προαίσθημα θανάτου:

—Ὄχι παιδάκι μ’. Ἀφῆτε με νὰ πεθάνω ἐδῶ ποὺ γεννήθηκα. Ἦρθα νὰ πεθάνω στὸν τόπο μου.

Δὲν πέρασαν πολλὲς μέρες καί, στὶς 23 τοῦ ἰδίου μηνός, ἐξέπνευσε. Χειμὼν βαρὺς καὶ οἱ χιονονιφάδες, στὴν πορεία τοῦ ἀσκεποῦς σκηνώματός του ἀπὸ τὴν κατοικία του πρὸς τὸν ναὸ καὶ τὸ κοιμητήριο τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς, τὴν τελευταία του κατοικία, σκέπασαν τὸ πρόσωπό του καὶ τὸ σῶμα του. Καὶ τὸ χιόνι ἔγινε σεντόνι. Ἄσπρο σεντόνι ποὺ σκέπασε αὐτὸν καὶ τὶς ὅποιες ἁμαρτίες του: γιὰ «νὰ μὴν παρασταθεῖ γυμνὸς καὶ τετραχηλισμένος ἐνώπιον τοῦ Κριτοῦ τοῦ Παλαιοῦ τῶν Ἡμερῶν τοῦ Τρισαγίου».

Σωτήρια ἡ ἔλευση τοῦ ἑλικοπτέρου. Ἔσωσε, ἐνδεχόμενως, δύο ζωές: τῆς Βασιλικῆς καὶ τοῦ ἐν τῇ κοιλίᾳ παιδιοῦ της. Γενναῖοι καὶ οἱ ἄνδρες τοῦ πληρώματος τοῦ ἑλικοπτέρου ποὺ ἔφεραν εἰς πέρας τὴ σωτήρια ἀποστολή τους· ἔκαμαν ἀκόμη μιὰ καλὴ πράξι. Σημειώνει ὁ Ζαχαρίας Παπαντωνίου στὸ πεζοποίημά του «Εὐχαριστῶ τὸν δημιουργό», στὸ ἔργο του Πεζοὶ Ρυθμοί :

«Εἶδα τ’ἄσπρο ἀρνάκι ποὺ γεννήθηκε μόλις προχθές —

κάποιος θὰ θυμήθηκε πὼς ἔκαμα μιὰ καλὴ πράξι ἕναν καιρό».

Ἀλλὰ καὶ τὸ χιόνι σωτήριο ἦταν: ἄσπρισε, καθάρισε ἀπὸ τυχὸν ἁμαρτίες τὴν ψυχὴ τοῦ καλλιτέχνη-ξυλουργοῦ τοῦ τόπου μας, τοῦ Ἀριστείδη Παν. Τσιώλη ἢ Γαλάνη. Ἔργα τῆς χειρός του σώζονται ἀκόμη στὸν τόπο μας καὶ σὲ γειτονικὰ χωριὰ καὶ κωμοπόλεις.

Δὲν ὑπάρχουν, λοιπόν, μόνο τὰ σπουδαῖα πρόσωπα ἢ τὰ μεγάλα γεγονότα ἀλλὰ καὶ τὰ ἐλάσσονα καὶ μικρά, τὰ ἄγνωστα ἐν πολλοῖς, στὰ ὁποῖα ὅμως σώζονται ζωὲς καὶ ψυχὲς ἀλλὰ καὶ φανερώνεται ἡ θεϊκὴ παρουσία.

1. Γεώργιος Ἠλ. Χρήστου. 2. Σωτήρης Θωμ. Τσιώλης. 3.Σωτήρης Παν.Παρθένης.

4. Γιαννούλα συζ. Γεωρ. Γούλα. 5. Ἀριστείδης Θωμ. Τσιώλης. 6. Γεώργιος Βασ. Τσιώλης. 7. Ἄγγελος Βασ. Παρθένης. 8. Ἰφιγένεια συζ. Χρήστου Παρθένη..9. Παναγιώτης Κων.Γούλας. 10. Μαγγόγιας Γεω. Κωνσταντῖνος. 11. Ἠλίας Δημ. Κασιώνης. 12. (Ἡ ἐγγυμονοῦσα) Βασιλικὴ σύζ. Ἄγγελου Παρθένη, θυγατέρα Γεωργίου Μπετχαβᾶ. 13. ;14. ;

15.;.. 16. Ταξιάρχης Νικ. Τσιώλης. 17.; 18. ;19. Σταυρούλα Παν.Γούλα. 20.  Θωμᾶς Ἀριστ. Τσιώλης. 21. Ἀνδριάννα συζ. Στέφ. Χρήστου. 22.  Γεώργιος Κων. Γούλας. 23. Βασίλειος Χρ. Χαλιμούρδας. 24. Ἑλένη Παν. Γούλα. 25. Ἔλλη Βασ. Χαλιμούρδα. 26. Ἀργύρης Χρήστου (Πρόεδρος Κοινότητος). 27. ;  28. Ἀγγελικὴ Παν. Γούλα. 29. Παναγιώτα συζ. Ταξιάρχη Ρεντίφη. 30. ;  31. ; 32. Μαρία Ἄγγελου Παρθένη. 33. ; 34. Οὐρανία Χρ. Παρθένη. 35. ; 36.; 37. Ἑλένη Βασ. Χαλιμούρδα. 

Τὸ κυριολεκτικὰ σωστικὸ αὐτὸ περιστατικό, θέλησε, θείᾳ οἰκονομίᾳ, νὰ ἀποτυπωθεῖ, νὰ μνημειωθεῖ φωτογραφικὰ ‒πιθανῶς ἀπὸ τὸν ἐρασιτέχνη φωτογράφο τοῦ χωριοῦ Νίκο Χρήστου‒ καὶ νὰ παραδοθεῖ στοὺς ἐπιγενόμενους ὡς μιὰ ψηφίδα πολιτισμοῦ καὶ κοινωνικῆς ἱστορίας τοῦ τόπου μας.

Υ. Γ.: Εὐχαριστῶ, γιὰ τὴν βοήθεια στὴν τεκμηρίωση, τὸν Ἀριστείδη Θωμ. Τσιώλη ‒αὐτόπτη μάρτυρα, σὲ ἡλικία 10 ἐτῶν τότε‒ καὶ τὴν Ἀλεξάνδρα Ἄγγ. Παρθένη: τὸ κορίτσι ποὺ γεννήθηκε, θείᾳ θελήσει, στὴ Λαμία, στὶς 7 Φεβρουαρίου 1973, μὲ τὴν καταλυτικὴ συνδρομὴ τοῦ ἑλικοπτέρου τῆς Πολεμικῆς Ἀεροπορίας καὶ τῶν ἀνδρῶν του, πιστῶν στὸ καθῆκον τους καὶ τὴν ἀποστολή τους· τὴν προσφορὰ σωτήριας βοήθειας στὸν ἀναγκεμένο συνάνθρωπο.

Κωνσταντῖνος Σπ. Τσιώλης

*Πρώτη ἔντυπη δημοσίευση στὴν ἐφημ. ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΒΡΑΓΓΙΑΝΑ, φ. 105, σ. 4-5.